Afla­gjöld/Eldis­gjald af eldislaxi

Hafnagjöld, þ.m.t. aflagjöld, eru grunnforsenda fyrir uppbyggingu hafna sem eru hjarta atvinnulífs í sjávarbyggðum. Samkvæmt þeim lagaramma sem höfnum er settur þá er innheimta aflagjalda eina færa leiðin til þess að innheimta gjöld af þeim eldisfiski sem fer um hafnirnar. Sveitarfélög hefðu ekki getað farið í uppbyggingu á hafnarmannvirkjum í kringum sjókvíaeldi ef þau hefðu ekki talið að það væri heimild til að taka þjónustugjöld af eldisfisk vegna afla úr sjókvíum líkt og vegna annars afla.

Allt frá upphafi hefur Vesturbyggð ásamt fleiri höfnum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Hafnasambandi Íslands og Félagi sjávarútvegssveitarfélaga bent á og óskað eftir endurskoðun á hafnalögum þar sem ákvæði um eldisgjald yrði skýrt svo ekki lægi vafi á um að heimild væri fyrir gjaldtökunni í lögum. Því miður var það svo að áhugi stjórnvalda var takmarkaður í því samtali og skilningur á mikilvægi þess að hafa skýran ramma um gjaldtökuheimildir lítill, enda var í upphafi um fáar hafnir yfir landið að ræða.

Það var svo ekki fyrr en vorið 2024 eftir að niðurstaða héraðsdóms lá fyrir að því ákvæði var bætt inn í hafnalög. Við þá lagabreytingu var þó einungis farin hálf leið þar sem ekki var farið eftir fjölda ábendinga og umsagna um að nauðsynlegt væri að setja inn álíka viðmið eins og gert hefur verið um önnur aflagjöld, en í hafnalögum segir að aflagjald af sjávarafurðum eigi að vera á bilinu 1,25% – 3%. Ákvæði í núgildandi hafnalögum um innheimtu á eldisgjaldi í höfnum er óútfært.

Upphaf dómsmálsins má rekja til breytingar á gjaldskrá Vesturbyggðar í upphafi árs 2020 úr 0,6% af uppgefnum söluverðmætum í 0,7% af söluverðmætum samkvæmt vísitölu Nasdaq (heimsmarkaðsverð á atlandshafslaxi).

Með breytingunni stóð ekki til að auka álögur á eldisfyrirtækin heldur var ástæða breytingarinnar sú að með tilkomu fleiri eldisfyrirtækja þótti eðlilegt að notast við verð frá þriðja aðila í þessu tilfelli Nasdaq í stað uppgefinna söluverðmæta þar sem nokkur munur var á uppgefnu verði á hvert kg. á milli fyrirtækjanna.

Verð samkvæmt Nasdaq voru nokkuð lægri en uppgefin verð á þeim tíma og þótti því eðlilegt að hækka verðskrána úr 0,6% í 0,7% til að halda sömu tekjum á hvert landað kíló.

Arnarlax mótmælti hækkuninni úr 0,6% í 0,7% á þeim grunni að um þjónustugjald væri að ræða og ekki væri verið að auka þjónustuna sem næmi hækkuninni.

Fyrirtækið hélt áfram að greiða miðað við eldri gjaldskrá Vesturbyggðar en Vesturbyggð innheimti samkvæmt nýrri gjaldskrá.  Þannig safnaðist upp krafa á fyrirtækið sem fór í innheimtu og að endingu var fyrirtækinu stefnt vegna vangoldinna gjalda.

Við málsmeðferð bæði í héraði og við Landsrétt reyndi aldrei á hækkun gjaldskrárinnar heldur komust dómstólar að þeirri niðurstöðu að gjaldtaka aflagjalds af eldisfiski væri óheimil líkt og rakið er hér að ofan og ekki væri heimild í hafnalögum til gjaldtöku aflagjalda af eldisfiski.

Almenn aflagjöld af fiski sem landað er í Vesturbyggð og við flestar hafnir landsins eru 1,6%. Á upphafsárum Fjarðarlax innheimti Vesturbyggð 0,8% í aflagjöld.  Fyrirtækið var í örum vexti og á tímabili í kringum 2013 leit út fyrir að segja þyrfti öllu starfsfólki upp og því yrði lokað vegna fjárhagserfiðleika. Var þá gripið til þess af hálfu sveitarfélagsins að gera tímabundna lækkun á aflagjöldum um 0,2%, úr 0,8% í 0,6%. Þessi breyting átti að vera til tveggja ára en festi sig í sessi og var allt til ársins 2020 þegar gjaldskráin var hækkuð í 0,7% líkt og rakið var hér að ofan.

Við stöndum nú frammi fyrir mikilli óvissu þar sem ekki liggur fyrir hvort farið verði fram á endurgreiðslu á aflagjöldum aftur í tímann. Ef það verður niðurstaða má leiða að því líkum að hafnarsjóður sé ekki rekstrarhæfur.

Ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvort óskað verði eftir því að Hæstiréttur taki málið upp.